Praca zmianowa - problem wciąż aktualny

Niedziela, 12 sierpnia 2007 (07:09)

Praca zmianowa jest zjawiskiem powszechnym w wielu gałęziach przemysłu, służbie zdrowia oraz w usługach transportowych.

Zdjęcie

/AFP
/AFP
Jej występowanie uwarunkowane jest z jednej strony, określonymi procesami technologicznymi, które nie mogą być przerwane z uwagi na specyfikę produktu, z drugiej zaś - stosowaniem drogich urządzeń, których wykorzystanie jest bardziej efektywne, jeżeli są stale w ruchu.

Praca zmianowa została zdefiniowana w przepisach Kodeksu pracy, jest nią "wykonywanie pracy według ustalonego rozkładu czasu pracy przewidującego zmianę pory wykonywania pracy przez poszczególnych pracowników po upływie określonej liczby godzin, dni lub tygodni" (art. 128 k.p. par 2).

Ruina życia rodzinnego czy efekt odwrotny?

Reklama

Wielu pracowników uważa, że praca zmianowa wpływa negatywnie na ich stan zdrowia oraz na życie rodzinne. Inni pracownicy natomiast preferują ten rodzaj pracy, gdyż umożliwia im uzyskanie większej liczby godzin czasu wolnego. Badania prowadzone od wielu lat na całym świecie niejednoznacznie określają skutki zdrowotne pracy wykonywanej w różnych porach doby. Występują trudności w zbieraniu i interpretacji danych dotyczących tego zagadnienia, które mogą być spowodowane tym, że istnieje wiele czynników zakłócających, które mogą mieć potencjalnie większe działanie patologiczne niż sama praca zmianowa. Poza tym występuje duża różnorodność w organizacji zmian, jak również różnice w charakterze wykonywanej pracy na poszczególnych stanowiskach oraz zjawisko naturalnej selekcji pracowników.

Wieloaspektowość zagadnienia pracy zmianowej powoduje, że w wielu przypadkach kadra zarządzająca nie orientuje się, jakie działania o charakterze profilaktyki techniczno-organizacyjnej, dobrane do specyfiki pracy i przedsiębiorstwa, należy zastosować w celu zmniejszenia zarówno uciążliwości pracy nocnej i zmianowej, jak i jej potencjalnych skutków zdrowotnych. Zastanówmy się nad tym, co niesie za sobą ten system pracy i jakie działania prewencyjne może podjąć pracodawca, a jakie pracownik zatrudniony w tym systemie.

Powszechnym błędem w rozumieniu zmianowego systemu czasu pracy jest kojarzenie go z obowiązkiem zastępowania jednego pracownika przez innego - na tym samym stanowisku pracy. Tymczasem zmianowość może polegać na tym, ze jeden pracownik pracuje na danym stanowisku np. przez dwa tygodnie (w miesięcznym okresie rozliczeniowym) od godziny 6 do 14, a nastepne dwa tygodnie od 14 do 22.

Tylko 10 proc. nie ma nic przeciwko

W wielu publikacjach dotyczących tego tematu podkreśla się, że pracy nocnej i zmianowej nie należy traktować jako czynnika o bezwzględnym znaczeniu patologicznym. Nie ma też schorzeń, które można przypisać wyłącznie działaniu zmieniających się godzin pracy. Jednak można przytoczyć wiele dowodów na to, że praca nocna i zmianowa jest czynnikiem sprzyjającym, przyspieszającym lub nasilającym występowanie i przebieg wielu schorzeń i stanów patologicznych.

Dotyczyć to może przede wszystkim zaburzeń snu, chorób układu pokarmowego, zmian w układzie krążenia - włączając w to chorobę niedokrwienną serca i nadciśnienie tętnicze, zaburzeń metabolicznych, zaburzeń układu immunologicznego oraz zaburzeń o charakterze nerwicowym. Negatywny wpływ na regulację hormonalną organizmu uważany jest przez niektórych autorów za potencjalny czynnik mogący sprzyjać rozwojowi nowotworów hormonozależnych, np. raka sutka. Praca w nietypowych zmieniających się porach doby może powodować zaburzenia procesu reprodukcyjnego - zmiany w cyklu miesiączkowym, w przebiegu ciąży (poronienie samoistne, poród przedwczesny, obniżenie masy ciała noworodków), przyspieszenie wystąpienia menopauzy oraz obniżenie płodności.

Poza wymienionymi skutkami zdrowotnymi, należy również zwrócić uwagę na zaburzenia w sferze życia rodzinnego i funkcjonowania społecznego pracowników zmianowych, prowadzących życie wbrew naturalnym rytmom, według których żyją ich rodziny. Jak wskazują liczne badania, tolerancja pracy zmianowej uzależniona jest od indywidualnego chronotypu.

Zaledwie 10 proc. pracowników w pełni toleruje pracę zmianową, 20 proc. osób rozpoczynających ten rodzaj pracy rezygnuje w krótkim czasie ze względów zdrowotnych, natomiast pozostałe 70 proc. osób pracujących w tym systemie odczuwa różnego rodzaju dolegliwości. U niektórych pracowników może wystąpić zespół nietolerancji pracy zmianowej (ZNPZ). Objawami tego zespołu są: zaburzenia snu, chroniczne zmęczenie, zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zaburzenia psychoneurotyczne, dolegliwości sercowo-naczyniowe, zaburzenia funkcjonowania społecznego, negatywna postawa wobec pracy zmianowej, obniżenie ogólnej satysfakcji życiowej, nasilenie palenia tytoniu, większe spożycie alkoholu, kawy, leków uspokajających i nasennych.

Obowiązkowe 5 godzin snu

Zaburzenia zarówno w jakości, jak i ilości snu są nieuniknione w systemie pracy zmianowej, zwłaszcza gdy obejmuje on pracę nocną. Wynikają z deficytu snu w okresie pracy na zmianach nocnych i gorszej jakości wypoczynkowej snu w godzinach dziennych. Z badań dotyczących tego problemu wynika, że sumaryczna tygodniowa liczba godzin snu u pracownika zmianowego jest średnio mniejsza o 5-7 godzin w porównaniu z czasem snu osób pracujących tylko w dzień. Niedostatek snu skutkuje występowaniem uczucia senności w pracy, zwłaszcza podczas nocnej zmiany (co może zwiększać ryzyko wypadkowe), przewlekłym zmęczeniem, negatywnym wpływem na długość życia, zwiększonym ryzykiem wystąpienia zespołu bezdechu sennego.

Trudno jest jednoznacznie określić optymalną długość snu, gdyż indywidualne potrzeby poszczególnych osób w tym zakresie są bardzo różne. Jednak czas snu nie powinien być krótszy niż 5 godzin w ciągu doby, ponieważ stwierdzono, że jest to granica od której zaczynają się początkowo umiarkowane zaburzenia sprawności psychofizycznej i narastanie senności. Dalsze skracanie snu te zaburzenia pogłębia, a ewidentne uszkodzenie sprawności psychofizycznej i poziomu czujności występuje, gdy czas snu ograniczony jest do 2 godzin.

Dlatego też osoby pracujące w systemie zmianowym muszą spać według ustalonego rozkładu w celu stworzenia rytmu ułatwiającego sen w ciągu dnia. Powinny one próbować różnych modeli pracy i snu, aby móc określić jaki jest dla nich najlepszy. Ogromnie ważna jest drzemka popołudniowa, która wpływa regenerująco na organizm, dlatego należy ograniczyć ilość dodatkowych obowiązków w późniejszej części dnia. Jak wynika z badań własnych, kierujący miejskim transportem, którzy pracują w systemie zmianowym, często korzystają z tego rodzaju wypoczynku. Nie zakłóca im to rytmu dobowego i działa korzystniej niż kawa.

Bardzo istotna jest również rola rodziny w zapewnieniu odpowiedniego wypoczynku osoby pracującej w systemie zmianowym. Zadbanie o spokojny i długi sen będzie miało pozytywny wpływ na ogólny stan zdrowia, samopoczucie i zdolność do pracy członka rodziny zatrudnionego w takim systemie.

Zaburzone odżywianie

Zmienne pory przyjmowania posiłków, trudności z zapewnieniem odpowiedniej jakości pożywienia w nocy i ogólnie bardziej stresujące warunki pracy w nocy są uważane za przyczynę częstszego występowania schorzeń przewodu pokarmowego w grupie pracowników zmianowych. Przejawia się to zaburzeniami apetytu, dyspepsją (przewlekły lub nawracający ból w nadbrzuszu), zgagą, nieregularnością wypróżnień, wzdęciami, nieżytem błony śluzowej żołądka co może prowadzić do choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Uczucie zmęczenia i deficyt snu powoduje, że pracownik zmianowy często sięga po kawę i papierosa, które pomagają mu w czuwaniu.

Artykuł pochodzi z kategorii: Kategoria główna

POLECANE zwiń